Skąd nazwa?

Nazwa wsi wskazuje na konkretną osobę — krakowskiego proboszcza Wita (łac. Vitus), żyjącego w XIII wieku. To on przekazuje tutejsze ziemie kapitule krakowskiej, a wieś, która z czasem powstaje wokół tego nadania, zaczyna nosić jego imię w formie patronimicznej: Wit-kowice — „[wieś] ludzi Wita”.

Jan Długosz, kanonik krakowski i kronikarz, odnotowuje Witkowice w Liber beneficiorum jako wieś należącą do kapituły. Od tamtej pory aż do XX wieku Witkowice pozostają wsią — niezależną osadą rolniczą, oddzieloną od Krakowa pasem pól i doliną Białuchy (Prądnika).

Sąsiednie miejscowości — Bibice, Górka Narodowa, Tonie — mają podobnie stare metryki. Cały ten pas wsi na północ od Krakowa rośnie wokół średniowiecznych nadań kościelnych i królewskich.

Oś czasu

1. XIII w.

   Pierwsza wzmianka u Długosza

   Krakowski proboszcz Wit (łac. Vitus) przekazuje tutejsze ziemie kapitule krakowskiej. Stąd nazwa: Wit-kowice.

2. 1464

   Prawo magdeburskie

   Kazimierz IV Jagiellończyk przenosi Witkowice na prawo magdeburskie — wieś zyskuje formalną organizację samorządową.

3. ~1677

   Kaplica św. Marii Magdaleny

   W ogrodzie dworu kapituły krakowskiej powstaje murowana, ośmioboczna kaplica. Stoi do dziś — między starymi uliczkami i blokami z lat 90.

4. XIX w.

   Twierdza Kraków

   Witkowice trafiają do zewnętrznego pierścienia umocnień austriackiej Twierdzy Kraków. Powstają wały ziemne i prochownia.

5. 1927

   Eksplozja prochowni

   Prochownia wylatuje w powietrze w jednym z najgłośniejszych wybuchów międzywojennego Krakowa. Słychać go w całym mieście, znaczna część zabudowy wsi zostaje zniszczona.

6. 1941

   Włączenie do Krakowa

   Witkowice formalnie stają się częścią miasta. W latach 90. nad doliną Prądnika rośnie osiedle Witkowice Nowe — między starą wsią a doliną rzeki.

Kaplica św. Marii Magdaleny

Niewielka, ośmioboczna, z prostymi liniami — nie z tych kaplic, na które zaprowadzają wycieczki, ale właśnie dlatego ciekawsza. Ponad trzysta pięćdziesiąt lat stoi cicho między nowymi blokami i niczego nie udaje. To jeden z najstarszych obiektów na całej północy Krakowa.

Wezwanie św. Marii Magdaleny jest typowe dla małych wiejskich kaplic kapitulnych — patronka pokuty i nawrócenia, popularna w polskim wiejskim kościele od średniowiecza.

Prochownia, która wyleciała w powietrze

W połowie XIX wieku Austriacy budują w Witkowicach umocnienia ziemne zewnętrznego pierścienia Twierdzy Kraków. Razem z nimi staje tu prochownia — magazyn materiałów wybuchowych dla całego ufortyfikowanego miasta.

W 1927 roku prochownia wylatuje w powietrze. Eksplozja jest słyszalna w całym Krakowie, niszczy znaczną część zabudowy wsi i przez dekady pozostaje jednym z najczęściej wspominanych wydarzeń międzywojennego miasta. Dziś po prochowni nie ma już śladu — ale pamięć o wybuchu została w lokalnych opowieściach.

„Wybuch słyszano w całym Krakowie.” — Wikipedia, Witkowice (Kraków)

Stara wieś dziś

Witkowice nie zostały zrównane z ziemią ani „uporządkowane” pod nową zabudowę — między blokami z lat 90. i nowymi deweloperskimi osiedlami przetrwały kawałki dawnej wsi. Stare, wąskie drogi, parterowe domy, sady, krzyże przydrożne. Idąc bocznymi uliczkami można przez chwilę zapomnieć, że jest się w granicach miasta.

Warto patrzeć na adresy: ulice Witkowicka, Dożynkowa czy Bibiczanka — ich nazwy i kręty przebieg mają czysto wiejski rodowód. Stare parterowe domostwa z czasów, gdy wieś żyła z roli, przeplatają się tu bezpośrednio ze współczesną architekturą.

Najlepszy moment na spacer po starych Witkowicach: późne popołudnie wiosną lub jesienią, gdy światło wpada nisko między dachy i pokazuje warstwy zabudowy z różnych dekad.

Park Leśny Witkowice

Poza historią wsi Witkowice mają jeszcze jeden atut — Park Leśny Witkowice, fragment naturalnej zieleni na północnym skraju Dzielnicy IV. Przez sam środek tego leśnego obszaru malowniczo przepływa potok Bibiczanka, a bliskość doliny Białuchy i osiedla Witkowice Nowe czyni go idealnym miejscem rekreacyjnym.

Nie jest to wypielęgnowany trawnik z ławeczkami — to porządny drzewostan, gruntowe ścieżki i polany. Sosny, dęby, brzozy. Jesienią rude dywany liści, latem cień nad głową, wiosną pierwsze fiołki w trawie.

„W 5 minut przechodzi się z chodnika prosto między pnie sosen.” — rzadki przypadek w Krakowie

Park nadaje się na poranny bieg, spacer z dzieckiem, wyjście z psem albo zwykłą półgodzinną przerwę od ekranu. Otwarty zawsze, dostępny dla wszystkich.

Skąd nazwa?

Nazwa brzmi jak pamiątka po patriotycznym zrywie — w rzeczywistości jest śladem austriackiej buchalterii. „Narodowa” nie znaczy tu „patriotyczna”, tylko po prostu „państwowa”. A cała historia zaczyna się od śmierci pewnego krakowskiego kanonika w 1804 roku.

Do XIX wieku wieś, nazywana po prostu Górką (łac. Gorka Minor, „Górka Mniejsza"), należała do kanoników kapituły katedralnej krakowskiej. Dekret austriacki z 1802 roku ograniczył liczbę kanoników i w miarę ich wymierania prebendy przechodziły na własność państwa. Po śmierci ostatniego właściciela prebendy, kanonika Kajetana Sołtyka w 1804 roku, Górka stała się własnością państwową — czyli narodową.

Stąd od początku XIX wieku utarła się nazwa Górka Narodowa — w sensie „należąca do narodu" (państwa), w odróżnieniu od dawnej własności kościelnej. Wieś była następnie oddawana w dzierżawę wieczystą (erbpacht) kolejnym posesorom — kupcom, ziemianom, w końcu Buszczyńskim.

Źródło: J. M. Małecki, „Dzieje Witkowic i Górki Narodowej", Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2010.

Oś czasu

1. XIV–XV w.

   Pierwsze wzmianki

   Górka pojawia się w dokumentach klasztoru tynieckiego z lat 1398, 1409 i 1426 jako wieś kanoników kapituły katedralnej krakowskiej.

2. 1804

   Wieś „narodowa”

   Po śmierci kanonika Kajetana Sołtyka prebenda przechodzi na rzecz państwa austriackiego. Stąd nowa nazwa: Górka Narodowa — czyli państwowa.

3. ~1838

   Pałacyk Helcla

   Prawnik Antoni Zygmunt Helcel, kolejny dzierżawca Górki, stawia w miejscu drewnianego dworku murowany pałacyk pseudogotycki.

4. 1906

   Buszczyńscy i burak cukrowy

   Konstanty Buszczyński kupuje majątek i zakłada tu hodowlę nasion buraka cukrowego — jedno z najważniejszych przedsiębiorstw branży w Europie środkowej.

5. 1927

   Echo wybuchu prochowni

   Eksplozja prochowni w sąsiednich Witkowicach uszkadza pałacyk — lecą szyby, pękają ściany. Około 30% zabudowy wsi jest poważnie zniszczone.

6. 1941

   Włączenie do Krakowa

   1 czerwca Górka Narodowa staje się częścią Krakowa na mocy dekretu władz Generalnego Gubernatorstwa.

7. 1944

   Reforma rolna

   Majątek Buszczyńskich (98,5 ha) zostaje upaństwowiony. Z firmy nasiennej powstaje państwowa Stacja Hodowli Roślin — zlikwidowana ostatecznie w 1999 roku.

8. 2023

   Tramwaj na Górkę

   4 września uruchomiono linię tramwajową do centrum. Pętla z Park & Ride to dziś najbliższy przystanek tramwaju dla naszej Wspólnoty.

Średniowieczna wieś kanoników

Pierwsze wzmianki o Górce pojawiają się w dokumentach klasztoru benedyktynów w Tyńcu z lat 1398, 1409 i 1426 — przy okazji opisu granic Prądnika Czerwonego. Używana jest nazwa Górka (Górki), niekiedy Gorka Minor dla odróżnienia od innej wsi o tej samej nazwie.

Przez kolejne stulecia wieś pozostaje własnością kanoników katedralnych krakowskich — typowa wiejska prebenda kościelna na obrzeżach miasta. Wraz z sąsiednimi Witkowicami tworzyła jedną z rolniczych jednostek wchodzących w pas wsi kapitulnych na północ od Krakowa.

Po trzecim rozbiorze (1795) Górka znalazła się w zaborze austriackim, a po Kongresie Wiedeńskim — na terenie Rzeczypospolitej Krakowskiej. Po przejęciu przez państwo zmieniała kolejnych dzierżawców: malarz Ignacy Mieroszewski (1818–1828), prawnik Antoni Zygmunt Helcel (1838–1845), rodzina Rostworowskich (1870–1900).

Buszczyńscy i nasiona buraka

Przedsiębiorstwo szybko staje się jednym z najważniejszych w branży. W folwarku powstają laboratoria i magazyny. W 1911 roku Buszczyński dzierżawi dodatkowo pola od kapituły katedralnej w sąsiednich Witkowicach, aby rozszerzyć uprawy.

Mimo I wojny światowej firma utrzymuje eksport — z Górki do neutralnej Holandii, dalej do Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych. W 1920 roku Konstanty Buszczyński zostaje pierwszym polskim konsulem w USA; firma przekształca się w spółkę akcyjną „K. Buszczyński i synowie".

Po 1944 roku majątek (98,5 ha) zostaje upaństwowiony na mocy dekretu o reformie rolnej. Z firmy powstaje kolejno: Stacja Hodowli Roślin, Górczańska Hodowla Roślin, w końcu Małopolska Hodowla Roślin HBP — zlikwidowana ostatecznie w 1999 roku.

Pałacyk Helcla–Buszczyńskich i wybuch 1927

W miejscu zniszczonego drewnianego dworku Antoni Zygmunt Helcel wybudował w latach 30. XIX wieku pałacyk w stylu pseudogotyckim. Rozbudowywali go kolejni właściciele — najbardziej Buszczyńscy, którzy urządzili wokół park z gazonami, alejami i kortem tenisowym.

W 1927 roku wybuch prochowni w sąsiednich Witkowicach uszkodził dwór: wyleciały szyby, popękały ściany, zniszczone zostały futryny i piece. We wsi zawaliło się część chat, około 30% budynków uznano za całkowicie zniszczone. Odbudowa pod nadzorem Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych zakończyła się we wrześniu 1927; sama renowacja pałacu trwała dłużej.

Po II wojnie światowej pałacyk został podzielony ściankami działowymi na mieszkania pracowników stacji hodowli. Zdewastowano park i marmurowy kominek w salonie. W 1997 roku zespół dworsko-parkowy wpisano do rejestru zabytków (nr A-1060). Dziś budynek stoi przy ul. Siewnej 25; po latach problemów własnościowych od 2019 roku prowadzony jest jego remont.

A dzisiaj?

Górka Narodowa weszła w skład Krakowa 1 czerwca 1941, na mocy dekretu władz Generalnego Gubernatorstwa z 28 maja. Po wojnie, ponieważ mieszkańcy chcieli pozostać w mieście, rozporządzenie Rady Ministrów z 25 października 1948 r. potwierdziło zmianę granic z mocą obowiązującą od stycznia 1945 r.

Dziś Górka Narodowa jest jednym z najmłodszych i najszybciej rozbudowywanych osiedli Krakowa, należącym do Dzielnicy IV Prądnik Biały. Po obu stronach al. 29 Listopada rosną wielorodzinne osiedla deweloperskie — Ozon, Banacha, Kuźnica Kołłątajowska, Słomczyńskiego.

4 września 2023 uruchomiono linię tramwajową łączącą osiedle z centrum miasta. Pętla z parkingiem Park & Ride (otwartym w styczniu 2024) jest najbliższym przystankiem tramwajowym dla mieszkańców naszej Wspólnoty.

Ciekawostka: w 2012 roku osiedle Kuźnica Kołłątajowska (w obrębie Górki Narodowej) wraz z Ruczajem wygrało plebiscyt Archi-Szopa na najgorszą zabudowę Krakowa — za „niesamowitą plątaninę bezhołowia urbanistycznego" i utracone szanse na spójną tkankę miejską.

Skąd nazwa?

Nazwa ulicy Kuźnicy Kołłątajowskiej robi ciekawy skrót przez historię. Idziemy nią po współczesnej Górce Narodowej, między blokami, garażami i resztkami dawnego rolniczego krajobrazu, a sama nazwa odsyła nas do gorącego centrum politycznych sporów końca XVIII wieku.

Dzisiejszy adres wyrósł z pól i folwarków północnego Krakowa, które dopiero na przełomie XX i XXI wieku zamieniły się w zwarte osiedle. Historyczna Kuźnica Kołłątajowska działała jednak w Warszawie, w czasie Sejmu Czteroletniego, w latach 1788–1792.

Oś czasu

1. 1788–1792

   Kuźnica w Warszawie

   Wokół Hugona Kołłątaja skupia się w Warszawie grono publicystów znane jako Kuźnica. Ich pisma stają się ideowym paliwem reform Sejmu Wielkiego.

2. 1794

   Insurekcja Kościuszkowska

   Wolnościowe idee epoki trafiają także pod Kraków. Wojska Tadeusza Kościuszki maszerują przez Prądnik Biały i obozują w rejonie dzisiejszej Górki Narodowej.

3. XIX w.

   Pola i folwarki

   Po rozbiorach rewolucyjny zgiełk cichnie. Teren dzisiejszej ulicy pozostaje rolniczym krajobrazem północnego Krakowa: polami, drogami gospodarczymi i miedzami związanymi z dawną Górką Narodową.

4. 1906–1999

   Hodowla nasion

   Okolica pracuje jako zaplecze folwarczne i doświadczalne dla hodowli nasion buraka cukrowego Buszczyńskich, a po wojnie dla państwowej Stacji Hodowli Roślin.

5. XX/XXI w.

   Nowe osiedle

   Po likwidacji stacji hodowli dawne pola otwierają się dla budownictwa mieszkaniowego. Droga rolnicza staje się jedną z głównych ulic nowego osiedla.

6. 2012

   Archi-Szopa

   Szybka i nieskoordynowana zabudowa rejonu Kuźnicy Kołłątajowskiej zostaje zauważona w krakowskim plebiscycie Archi-Szopa jako przykład chaosu urbanistycznego.

Środowisko Kołłątaja

Kuźniczanie skupili się wokół Hugona Kołłątaja: księdza, reformatora, uczonego i jednego z najważniejszych politycznych umysłów polskiego Oświecenia. Nie byli tylko zapleczem sejmowych przemówień. Działali jak nowoczesna pracownia opinii publicznej: pisali ostro, szybko i tak, żeby idee reform wyszły poza sale obrad.

Sama nazwa „kuźnica” miała według tradycji zaczynać jako złośliwość: miejsce, gdzie „kuje się” polityczne paszkwile. Kołłątaj i jego stronnicy potrafili jednak obrócić to w atut. Kuźnica stała się obrazem warsztatu, w którym wykuwa się nowe idee.

Kołłątaj i jego stronnicy podchwycili przezwisko z dumą: jako metaforę warsztatu, w którym kuje się nowoczesne, ostre jak miecze idee mające rozbić stary system feudalny.

Pomost do Krakowa

Pomostem między warszawską Kuźnicą a północnym Krakowem jest sam Kołłątaj. Zanim stał się jednym z najważniejszych ludzi obozu reform, odegrał ogromną rolę w Krakowie jako reformator Akademii Krakowskiej, dzisiejszego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

To połączenie nie jest prostą historią typu „tu działała Kuźnica”. Raczej nakładają się tu dwie warstwy: krakowska biografia Kołłątaja oraz dzieje dawnych wsi kapitulnych, pól i folwarków, z których wyrosła współczesna Górka Narodowa.

Kamienny świadek z 1900 roku

Jednym z najstarszych widocznych znaków dawnego życia przy styku dzisiejszych ulic Siewnej i Kuźnicy Kołłątajowskiej jest kamienny krzyż przydrożny. Został ufundowany przez miejscowych rolników i poświęcony 16 września 1900 roku przez prądnickiego proboszcza Jana Michalika.

Takie obiekty bywają skromne, ale świetnie pokazują ciągłość miejsca. Zanim pojawiły się bloki, parkingi i ruchliwa ulica, były tu wsie kapitulne, pola, sąsiedzkie granice i lokalne rytuały, które porządkowały życie mieszkańców.

A dzisiaj?

Po zamknięciu państwowej Stacji Hodowli Roślin pod koniec XX wieku charakter tej okolicy zmienił się całkowicie. Dawne poletka doświadczalne i szklarnie w krótkim czasie ustąpiły miejsca intensywnej zabudowie mieszkaniowej, a ulica Kuźnicy Kołłątajowskiej stała się jedną z głównych osi komunikacyjnych szybko rosnącego osiedla wielorodzinnego.

Tempo tej przemiany — z obszaru rolniczego w miejski — mocno odcisnęło się na obecnym kształcie rejonu. Kolejne inwestycje powstające bez jednego, nadrzędnego planu doprowadziły do bardzo gęstej i skomplikowanej struktury urbanistycznej. W 2012 roku zwrócono na to uwagę w krakowskim plebiscycie Archi-Szopa, krytykując chaos zabudowy, układ komunikacyjny i brak początkowej spójności osiedla.

Z biegiem lat ten fragment miasta jest jednak stopniowo uzupełniany o nową infrastrukturę, w tym lepsze połączenia transportowe. Dawna rolnicza krawędź Krakowa coraz mocniej wrasta w tkankę miasta — nadal nie bez napięć, ale już jako normalna, codzienna część północnego Krakowa.